این پژوهش به بررسی مضامین شعر کودک در دو دوره جنگ دوازده‌روزه و جنگ رمضان می‌پردازد و نشان می‌دهد شاعران چگونه مفاهیمی مانند وطن‌دوستی، صلح، ایستادگی، امید، سوگ و هویت ایرانی را برای مخاطب کودک بازنمایی کرده‌اند. نویسنده در کنار مرور نمونه‌هایی از اشعار، سه آسیب مهم این حوزه، یعنی شعارزدگی، تکرار مضمون و به‌کارگیری واژگان و تصاویر نامتناسب با دنیای کودک را نیز بررسی می‌کند.
نویسنده: لیلا طبسی
چکیده
هنر و ادبیات در هر جامعه همواره در تأثیر و تاثر متقابل با شرایط جامعه پیش می‌رود. از آغاز زندگی بشر تاکنون کشورها ناگزیر از جنگ و پیامدهای آن هستند چرا که آثار جنگ بر تمام شئون زندگی در جوامع تأثیرگذار است. ایران نیز بارها هجوم بیگانه و جنگ را تجربه کرده است و از آن جمله است جنگ دوازده روزه و جنگ رمضان. هدف اصلی این پژوهش بررسی اشعار تولید شده کودک در حوزه مقاومت و پایداری در این برهه (جنگ دوازده روز ورمضان) و آسیب‌شناسی آنها می‌باشد.
کلیدواژه‌ها: جنگ رمضان، شعر کودک، شعر پایداری، ادبیات مقاومت، جنگ دوازده‌روزه
مقدمه
جنگ به عنوان یکی از سخت ترین پدیده های حیات بشری همواره بر وجوه مختلف جوامع سایه افکنده است و آسیب پذیرترین افراد کودکان و نوجوانان هستند در سال‌های اخیر ایران دو جنگ کوتاه مدت اما سخت را پشت سر گذاشته است این دو جنگ «جنگ دوازده روزه» و «جنگ رمضان» با شهدای کودک و نوجوان نیز همراه بوده است و به‌تبع آن موجی از واکنش های ادبی در شعر را برانگیخته است شعر کودک و نوجوان از تأثیرگذارترین گونه های ادبی است که نقش اساسی در مدیریت عواطف این گروه ایفا می کند همچنان که در دوران دفاع مقدس و پس از آن نیز اشعار بسیاری در این حوزه انتشار یافتند، اکنون نیز شاعران کودک و نوجوان به سرودن اشعاری با مفاهیم جنگ، مقاومت، صلح، رهبر شهید و غیره پرداخته اند . بررسی چگونگی بازتاب جنگ در این اشعار از منظر محتوایی، زبانی و روان‌شناختی با نمایاندن افق های تازه ای در شناخت اشعار کودک این دوره، آسیب های آن را مورد بررسی قرار خواهد داد.
روش تحقیق
در این مقاله گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه ای بوده است پژوهش به‌صورت کیفی و از نوع استقرایی از جزء به کل است.
هدف تحقیق
این مقاله می کوشد با رویکردی تحلیلی انتقادی و با تکیه بر برخی منابع مکتوب خصوصا در شبکه های مجازی و آسیب‌شناسی شعر کودک و کودک سروده شده در حوزه مقاومت و جنگ دوازده روزه و رمضان بپردازد.
پرسش‌های تحقیق:
شاعران این دوره چه تصویری از جنگ برای مخاطب کودک ترسیم کرده‌اند؟
مهم‌ترین مفاهیم به کار برده شده در شعر کودک این دوره کدامند؟
پیشینه تحقیق
پژوهش‌های حوزه ادبیات مقاومت عمدتاً بر ادبیات پایداری دوران دفاع مقدس متمرکز است پژوهش در مورد جنگ‌های ۱۲ روزه و رمضان به دلیل تازگی رویدادها همچنان نوپا است و بیشتر به گزارش های خبری و یادداشت ها محدود می شود. فقدان پژوهش‌های تخصصی در این حوزه نویسنده را بر آن داشته تا با تکیه بر پیشینه غنی ادبیات پایداری در ایران به شعر کودک با مفاهیم مقاومت و پایداری در جنگ ۱۲ روزه و رمضان بپردازد . منابع پژوهشی این مقاله بیشتر و شعرهای منتشر شده در شبکه‌های مجازی تکیه دارد.
مبانی نظریه تحقیق
نگاهی بر شعر مقاومت و پایداری
در ایران شعر مقاومت و پایداری یکی از شاخه های جریان های شعری در ایران است . در جریان انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی شاعران بسیاری در این عرصه به آفرینش آثار ماندگار پرداخته‌اند این جریان ادبی فراتر از روایت صرف رنج و جنگ ، زبانی برای عدالت خواهی آزادی‌خواهی و ظلم ستیزی محسوب می‌شود ادبیات پایداری مجموعه سروده‌ها و نوشته‌هایی است که درون مایه و موضوع آن ظلم ستیزی مقاومت جنگ و مفاهیم مربوط به آن است.
شعر دفاع مقدس:تولد و شکوفایی
جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به عنوان واقعه‌ای بزرگ تحولات عظیم سیاسی اجتماعی و فرهنگی را به همراه داشته است در دوران دفاع مقدس شعر مقاومت و پایداری جلوه کرد شاعران برای دفاع از کشور تشویق و تهیج سربازان و همدردی با جنگ زدگان به میدان آمدند و اشعاری سرودند. این اشعار به طور گسترده به مفاهیم مذهبی به ویژه عاشورا و شخصیت امام حسین علیه السلام پیوند داده می‌شدند پس از دفاع مقدس نیز همچنان آثاری در این حوزه تولید می‌شد یکی از ویژگی‌های برجسته شعر اولیه دفاع مقدس صمیمیت و صداقت ناشی از حضور مستقیم شاعران در فضای جنگ بود.
در شعرهای اولیه جنگ عاطفه و تخیل کمرنگ بود و شعر با وقایع روزانه جنگ پیوند داشت زیرا بسیاری از شاعران جنگ رزمنده بودند جنگ را در گوشت و خون خود لمس کرده بودند این قرار گرفتن در فضای حالت انتقالی شعر به شعر آنان صمیمیت و صداقت ارزنده‌ای بخشیده بود ( طبسی به نقل ازرستگار، ۲۶۷:۱۳۷۳).
تحولات پس از سال های دفاع مقدس
پس از پایان جنگ شاعران زمان بیشتری یافتند تا شعرها از حالت شعاری به سمت ادبیات پیش بروند شاعران اشعار خود را با تخیل و نماد می‌آمیختند و آثاری با مفاهیم عمیق مقاومت و پایداری خلق کردند. با این حال گاه آن صمیمیت و صداقت اولیه کمرنگ می‌شد و جای خود را به آرایه‌های ادبی و تخیل می‌داد به تدریج شعر شعاری سال‌های ابتدایی جنگ هم کمرنگ شدند.
در دوران دفاع مقدس و پس از آن نمادگرایی در ادبیات افزایش یافت و در شعر کودک نیز نمادهای زیادی استفاده می‌شد همچنین نیاز آموزش و پرورش به تأمین شعر کودک برای نشریه‌ها و کتاب‌ها باعث افزایش آثار مناسبتی شد. شعر رنگ‌شعار به خود گرفت.
جنگ دوازده روزه:بازگشت شاعران به میدان
با شروع جنگ ۱۲ روزه بار دیگر شاعران مانند سایر مردم در صدد برآمدند که از کشور دفاع کنند و ظلم دشمن به مردم را برای جهان بیان کنند آنها با اشعار خود فضای غم انگیز جنگ حماسه و نیز ظلم ستیزی در میدان را به تصویر کشیدند گاه برخی از شاعران از ناراحتی خود از شرایط جنگی و لزوم صلح و امنیت نیز اشعاری سرودند.
در این ایام شاعران به صورت خودجوش و مستقل نسبت به رویدادهای روز واکنش نشان دادند گاه این اشعار سطحی بودند و یا حماسه را روایت می‌کردند اما مفاهیم عمیق مقاومت و پایداری در آنها کمرنگ بودند. بیشترین موضوعات مطرح شده در شعر مقاومت این دوره ایران، عشق به هم وطن، گنبد آهنین، پدافند هوایی و درد و رنج مردم جنگ‌زده بود. پس از جنگ ۱۲ روزه اگرچه هنوز برخی شاعران گاهی برای جشنواره‌ها و همایش ها شعر می سرودند اما رفته رفته شعر مقاومت و پایداری کمرنگ شد. با این حال نقش شعر در این ایام در تسکین زخم‌ها و روایتگری مقاومت‌ها غیر قابل انکار بود.
جنگ رمضان و نقطه عطف آن شهادت آیت الله سید علی خامنه‌ای و حادثه میناب
آغاز جنگ رمضان و مهم‌ترین رویداد آن یعنی حادثه تلخ هدف قرار گرفتن مدرسه‌ای در میناب که منجر به شهادت دانش آموزان ۶ تا ۱۳ ساله و تعدادی از معلمان و اولیای دانش آموزان شد،احساسات مردم را عمیقاً برانگیخت شاعران بار دیگر به میدان آمدند و اشعاری با موضوع کودکان جنگ ظلم ستیزی و رهبر شهید سرودند شاعران در آثار خود حادثه میناب را نماد مظلومیت و معصومیت توصیف کردند و بر ضرورت حفظ امنیت کودکان و صیانت از آنان تاکید کردند.
مجامع و شب شعرهایی با همین مناسبت‌ها برگزار گردید در مجله‌ها و شبکه‌های مجازی اشعاری سروده شد و شعرهای فاخری انتشار یافتند نقطه عطف شعر شاعران این دوره شهادت رهبر و حادثه میناب بود که چند کتاب نیز از اشعار شاعران به چاپ رسیدند.
جنگ رمضان را می‌توان نقطه عطفی در ادبیات مقاومت ایران دانست چرا که فضای فکری اجتماعی و فرهنگی را متحول کرد و جریان شعر معاصر را به عنوان یکی از ابزارهای بیان احساسات جمعی و همدردی با مظلومان فعال‌تر از پیش ساخت.
اگرچه این اشعار نیز با آسیب‌هایی روبرو بودند و آن نگاه حماسی و ارزشی صرف و غفلت از مفاهیم روان‌شناختی کودک و ادبی بود. همچنین استفاده مکرر از تصاویر و نمادها و تعابیر شعر را به صورت کلیشه‌گرایی سوق داد. در ایام جنگ رمضان نیز مانند دوران دفاع مقدس گاه کمیت بر کیفیت غالب می‌شد و اشعاری انبوه با فقر محتوای و هنری انتشارمی یافت.
بحث
بررسی برخی مفاهیم به کار رفته درجنگ ۱۲ روزه و رمضان در اشعار کودکان
ایران
ایران و عشق به هم وطن از مفاهیمی است که در اشعار شاعران کودک این دوره ها بسامد بالایی دارد. خصوصاً در جنگ ۱۲ روزه که پویش‌هایی با موضوع ایران من نیز به راه افتاد و شعرهای بسیاری با این موضوع انتشار یافتند.
وقتی به دنیا آمدم / چشمم به رویت باز شد / بین من و تو دوستی / از آن به بعد آغاز شد / مثل رفیقی بعد از آن / هر روز تق تق در زدی / وارد شدی در جان من / در آسمانم پر زدی / دیدم که تو در قلبشان / خورشیدی اما بی غروب / در جان تو نور است و عشق / ایران من ایران خوب
( رفیعی،شهرام. گروه آهیل)
شبیه کوه سخت است / شبیه سرو آزاد / همیشه می‌درخشد / همیشه نامش آباد / برای شادی اوست / که خوب و خنده رویم / برای جانم ایران / که بوده آرزویم / اگرچه میهن من / زمانی درد دارد / زمانی غصه‌ها را / از اول می‌شمارد / ولی دنیایمان هست / همین ایران زیبا / چه با شادی چه با غم / نشسته در دل ما
(موسوی،اعظم.گروه آهیل)
گاه صلح و گاه عدم سازش
در شعر کودک دوره جنگ ۱۲ روزه و رمضان دو مفهوم صلح و عدم سازش جنگ نیز به کار رفته‌اند شاعران کوشیدند این مفاهیم را به زبانی ساده برای کودکان بیان کنند گاه در شعر برای جنگ و آتش افروزی افسوس خوردند و گاه مفهوم عدم سازش را به معنای نپذیرفتن ظلم و جنگ بیان کرده‌اند و ایستادگی را نه از سر جنگ طلبی بلکه برای مقاومت در برابر دشمن به کار برده‌اند.
باز اگر توی دنیا / دشمنی‌ها نباشد / هیچ جا بین مردم / جنگ و دعوا نباشد / می‌شود کودکانه / باز رقصید و خندید / قصر رنگین کمان را / گوشه آسمان دید / خالق نور و لبخند / با همه مهربان است / سایه رحمت او / بر سر کودکان است
(سعیده اصلاحی، گروه آهیل)
از جنگ بیزارم / من صلح می‌خواهم / با آبی دریا / با رود همراهم / تاریخ من زیباست / صلح است فرهنگم / در هوش مشهورم / در علم پررنگم / گل داده باغ من / در ریشه می‌مانم / فریاد خواهم زد / من اهل ایرانم
(تاجری،مرضیه. گروه آهیل)
ما ملتی خونگرم و خوشرو / مانند گل‌های بهاریم / مهمان نواز و مهربانیم / ما دشمنی با جنگ داریم / ما دشمن جنگیم اما / با ظلم راه ما یکی نیست / با زورگویان زمانه / نوع نگاه ما یکی نیست / نه اهل تسلیمیم و سازش / حتی به ضرب زور و تهدید / از قدرت امروز ایران / باید که دشمن سخت ترسید
(بهاری زاده،امین. گروه فردای روشن)
شرکت در اجتماعات مردمی
در جنگ ۱۲ روزه و رمضان مردم به لزوم اتحاد و پایداری بیش از پیش پی بردند و بسیاری از آنها با وجود تفاوت عقاید سیاسی دینی و … از همبستگی و اتحاد تمام مردم علیه دشمنان حمایت کردند شاعران کودک نیز از این قاعده مستثنا نبودند.
دیشب که رفتم در خیابان / با پرچم و پای پیاده / دیدم که آقایی مودب / با سینی چای ایستاده / برداشتم یک چای با قند / قندی که کوچک بود و شش گوش / آن مرد گفت آقا پسر جان / یک چیز را کردی فراموش / صلوات خوشحالی مردم / این مردم توی خیابان / صلوات سربازان میهن / صلوات پیروزی ایران
( یاوری،میثم.گروه فردای روشن)
عروسک، اسباب بازی و علم آموزی
در شعر کودک این دوره عروسک و اسباب بازی نماد معصومیت و تنها همدم کودک در روزهای هراس هستند. در برخی اشعار نیز «کتاب و قلم» در کنار «تفنگ» قرار می‌گیرند و دانش‌آموز قهرمان میدان معرفی می‌شود.
یک بمب مثل غول / توی حیاط آمد / هم شیشه را انداخت / هم پای من را زد / من با عروسک جان / بسیار ترسیدیم / وقتی که خاک و سنگ / این دور و ور دیدیم / آن غول بمبی کرد / من را بدون پا / یک روز می‌جنگم با غول بمبی‌ها
(لیلا طبسی، گروه فردای روشن)
توی ذهنم نقشه‌ای است / از مسیری جاودان / راه سبزی که مرا / می‌برد تا آسمان / توی این راه جدید / دوست هستم با کتاب / درس می‌خوانم زیاد / جبر و فیزیک و حساب / با تلاشم عاقبت / یک مهندس می‌شوم / مثل حاجی زاده من / تا فضاها می‌روم
(مرادی،معصومه. ۱۴۰۵، ۱۶/۳۱۸۵)
حادثه میناب و شهید ماکان
اتفاق غم انگیز مدرسه میناب در نخستین روزهای جنگ با شهادت غم انگیز کودکان بی‌گناه به نقطه عطفی در شعر کودک این دوره تبدیل شد در این میان شهید ماکان نصیری با روایت تلخ خود به نماد اصلی این تحول ادبی بدل گشت.
از جنگ پلیدان زمان با ایران / آمد خبری که جان و دل سوخت از آن / جز کاپشن آبی و یک لنگه ی کفش / دیگر اثری نیافتند از ماکان
(بابک نیک طلب،گروه آهیل)
صبح شنبه دوباره مادرها / با سلام و سلامتی و دعا / می‌فرستند سمت مدرسه‌ها / دختران قشنگ بندر را / در هوای بهاری میناب / می‌شود مدرسه پر از لبخند / تا بگیرند آفرین همگی / مشق‌های توی کیف منتظرند / ناگهان بمب روی خنده نشست / غنچه‌ها را یکی یکی پر…پر…
خنده پر… انتظار مادر پر… / مهر لاله نشست بر دفتر…
( زندی، مریم.سایت خانه کتاب و ادبیات ایران)
هر گوشه پُر از عطر نفس های تو بود / لبریز نگاه پاک و زیبای تو بود / در مدرسه دنبال تو گشتیم ولی / یک گوشه میان آسمان جای تو بود
(بهاری زاده،امین. گروه فردای روشن)
رهبر شهید
سرودن برای رهبر شهید فراتر از یک مدح ساده است این اشعار به تداوم راه و یک آرمان تبدیل می‌شوند.
باغ تشنه بود / ابرها کبود / قصه‌ها نگفته مانده بود / پرده سیاه روی آبی قشنگ آسمان کشیده شد / باد خشمگین به باغ ما وزید / شاخه‌های نازک درخت / از تن ستبر او چیده شد / او ولی بلند و باشکوه / مثل کوه / ایستاده است / دل به آسمان که بعد ابرها باز آبی است، داده است
ایزدی، اعظم، ۱۴۰۵، ۳۴ و ۳۵)
بابای من یک روز، به به! / آورد دریا را به خانه / با دیدن دریای بابا / شد خانه شاد و شاعرانه / لبخند تو یک موج آرام / عکس تو دریا بود انگار / هر روز می‌خندید خانه / با خنده ی تو روی دیوار / حالا ولی این خانه ما / خیلی دلش را غم گرفته / چون دیده یک روباه مشکی / عکس تو را محکم گرفته / من می‌روم بر دارم از آن / روبان خود از روی قابت / دریای من تو زنده هستی / پایان ندارد موج و آبت
(بابایی،سمیه. ۱۴۰۵، ۴۱ و ۴۲)
شهید، ایستادگی،شجاعت
در شعر کودک دوره جنگ ۱۲ روزه و رمضان مفاهیم «شهید»، «ایستادگی» و «شجاعت» از کلیشه‌های صرف فراتر رفته و با تکیه بر مصادیق عینی معنایی تازه یافته اند. برای مثال شهادت دیگر یک واقعه دور نبود بلکه با تصاویر عینی مانند «تک کفش باقیمانده» گره خورد. ایستادگی فقط مقابله با دشمن نبود بلکه تحمل رنج و تاب‌آوری در برابر آثار جنگ بود و شجاعت نیز از دلاوری نظامی فاصله گرفت و شجاعت در برابر ترس جنگ تبدیل شد.
ایستاده‌ام شبیه صخره‌ها / استوار مثل رویش جوانه های سبز در بهار / ایستاده‌ام / مثل ناله‌های سرخ نامدار / ایستاده‌ام شبیه ماه روشن و سفید در شب سیاه / من اگرچه زخمی‌ام / روز و شب در مسیر نور / رهسپار جاده‌ام / با تمام قدرتم ایستاده‌ام
(مرادی،معصومه. ۱۴۰۵: ۳۲/۳۱۸۰)
امید و انتظار
در شعر کودک دوره جنگ ۱۲ روزه و رمضان مفاهیم امید و انتظار بر خلاف فضای سنگین جنگ نه تنها رنگ نباخته‌اند بلکه با تکیه بر تصاویر عینی و کودکانه به عنصری برای التیام دردها تبدیل شده اند.
صدای سبز میهنم / اگر چه غرق سوز شد / حماسه خوانی اش ولی / نود شبانه روز شد / فدائیان عاشقش / گذشت از حد و عدد / هزار در هزار تا / هنوز باز می‌رسد / برای سربلندی اش / دلاوران مرد مرد / نمانده‌اند لحظه ای / شتافتند تا نبرد / در این زمین پهنمان / در آسمان و آب‌ها / چه حاضرند شیرها / نهنگ‌ها عقاب‌ها / برای سرزمین من / امید رسم ماندنی است / و هرچه دشمن وطن / از این کرانه راندنی است
(سعادتمند،فهیمه. ۱۴۰۵، ۱۲/۳۱۸۴)
مثل کوه پشت هم / مثل رود بی‌قرار / مثل جلگه‌ها وسیع / مثل صخره استوار / ایستاده‌ایم باز / در تولد بهار / محکم و پر از شکوه / در مسیر انتظار
(مرادی،معصومه. گروه فردای روشن)
اساطیر و تمدن ایرانی
در شعر کودک این دوره استفاده از اساطیر و تمدن کهن ایرانی پاسخ هوشمندانه برای مقابله با فضای یاس و غربت ناشی از جنگ بود. شاعران با پیوند زدن رنج امروز با شکوه دیروز به کودکان هویت بخشیدند. این هویت بخشی، ارجاع به پهلوانان اسطوره‌ای، پادشاهان باستان و حماسه کربلا بود.
آرش کمانگیر / یک شکارچی نیست / توی سینه ی او / قلب مهربانی ست / تیر او نخورده / سمت کبک و آهو / تو شنیده‌ای از / قهرمانی او / تیر می‌زد آرش / سمت دشمن ما / او شکار می‌کرد / دشمن وطن را / توی خاک من هست / صد هزار تا شیر / کشورم پر است از / آرش کمانگیر
(هاشمی،منیره.گروه فردای روشن)
من زرنگم مثل آرش / من شجاعم مثل رستم / قدرتم خیلی زیاد است / چون که من ایرانی هستم / کشور من سرفراز است / با تمام مردمانش / مثل یک مادر عزیز است / کشورم با آسمانش / دشمنان کشورم را / می‌برم آن دورترها / با همین شمشیر تیزم / با دعای خوب بابا / اسم ایران در دل من / مثل ماه آسمان است / می‌درخشد تا همیشه / نور آن تا بیکران است
(طبسی،لیلا. ۱۴۰۴، ۱۲/۳۱۶۶)
تنگه هرمز
مفهوم «تنگه هرمز» در شعر کودک این دوره فراتر از یک مکان جغرافیایی به نماد هویت ملی قدرت و ایستادگی در برابر تهدیدات تبدیل شد گاه شاعران تنگه هرمز را به اسطوره‌ها نیز پیوند داده‌اند تا ارزش آن را برای کودکان به تصویر بکشند.
از تنگه برو بیرون / ای کشتی سرگردان / نه! راه عبوری نیست / از کشور ما ایران / هر ماهی این دریا / هر کوسه و مرجانش / سرباز توانمندی ست / چون رستم و چون آرش / اینجاست خلیج فا.4رس / جان داده برایش رود / بدخواه بداندیشش / از ترس شده نابود / از تنگه برو بیرون / ای کشتی آواره / ای کشتی سرگردان / ای کشتی بیچاره
(مرادی،معصومه. ۱۴۰۵، ۳۲/۳۱۸۳)
مثل نامت تنگسیری / وقت جنگیدن دلیری / روی ساحل، مرد دریا / روی دریا مثل شیری / دشمنان را قعر گرداب / سوی نابودی کشاندی / ناو و کشتی هایشان را / عاقبت بر گل نشاندی / محکم و جانانه بستی / تنگه را با رمز زهرا(س) / ناگهان با شور پیچید / نام هرمز توی دنیا / آرزوشان رفت بر باد / نقشه هاشان نقش بر آب / دیو تاریکی کمین کرد / حمله ور شد سمت مهتاب / مرد اقیانوس بودی / مرد دریابان ایران / رفته ای تا کهکشان ها / مرد تنگستان ایران
(فیروزی، صبا. گروه فردای روشن)
خلیج فارس و جنوب
در شعر کودک این دوره «خلیج فارس» و «جنوب» به نماد هویت و غیرت تبدیل می‌شوند که در برابر هراس جنگ پناهگاهی امن برای کودکان ترسیم می‌کنند همچنین با به کار بردن مفاهیم خلیج فارس و جنوب تمام ایران را برای کودکان ارزشمند می‌خوانند و مقاومت و پایداری را با مفاهیم جنوب و جزیره‌های ایران به تصویر می‌کشند.
سه جزیره میان آب خلیج / می‌درخشند شبیه مروارید / تنب کوچک، بزرگ، بو موسی / سه برادر سه شاخه از خورشید / ایستادند مثل سربازی / مرزبانی کنند ایران را / متحد با همند و می‌تابند / روی آب زلال این دریا / دیده بان غرور ایرانند / کارشان چیست یاری تنگه / حافظ هر وجب از این خاکند / هرمز و قشم خار یا لنگه / این سه مرد بزرگ آبی ما / تا ابد توی نقشه می‌مانند / قاتل دشمنان بیگانه / پاسدار حریم ایرانند
(مرادی،معصومه،گروه آهیل)
من دوست دارم خانه‌ام را / یعنی تمام کشورم را / هم سبزه و دشت وطن / را هم آبی بالا سرم را / از بچگی احساس من بود / این پرچمم زیباترین است / سبز و سفید و سرخ پرچم / در رنگ‌ها مثل نگین است / هم کوه و دشت و آسمانش / هم شهرها و کوچه‌هایش / دنیای از لطف و صفا است / ایران من جانم فدایش / کشتی و قایق‌ها و لنجش / عطر گل است و غنچه و یاس / لنجی که دارد خانه در آب / آب خلیج تا ابد فارس
(طبسی،لیلا. ۱۴۰۵، ۴۱/۱۳۸۱)
ترامپ و آمریکا
در شعر کودک این دوره خطاب قرار دادن «ترامپ» و «آمریکا» نه به عنوان یک شخصیت سیاسی بلکه به مثابه نماد ظلم دروغ و زورگویی مطرح می‌شوند حتی گاه شاعران کودک با زبان طنز مفاهیم پیچیده جنگ را با خطاب قرار دادن «ترامپ» و «آمریکا» به درک کودکان نزدیک می‌کنند.
فکر کردی ای ترامپ / توی میدان نیستیم / کور خواندی مثل کوه / پشت هم می‌ایستیم / عکس این شب‌های ما / هوش مصنوعی که نیست / چشم خود را باز کن / هرچه دیدی واقعی ست / تو از ایران در سرت / واقعاً چی ساختی / مردم ما را چطور / ذره‌ای نشناختی / گوش کن فریاد را / «تا ابد پای وطن» / روشن از فریاد ماست / صبح فردای وطن
(عراقی،زهرا.گروه آهیل)
در جبهه باطل / در سنگر شیطان / صهیون و آمریکا / هم سو وهم پیمان / در جبهه‌ای دیگر / مردان با غیرت / با عزم پولادین / پرشور و با قدرت / ما جبهه حقیم / پیروز این میدان / نصرت چه نزدیک است / با وعده قرآن / این جنگ خیر و شر / تکرار عاشوراست / پایان آن بی شک / زیباتر از زیباست
(پای رنج، شقایق. گروه آهیل)
پدافند هوایی و دانشمندان موشکی
در شعر کودک این دوره «پدافند هوایی» و «دانشمندان موشکی» به امنیت، آرامش و افتخارآفرینی معنا می‌بخشند پدافند هوایی نه یک سلاح که حافظی مهربان و فداکار برای آسمان ایران است از سوی دیگر دانشمندان موشکی به عنوان الگوهای علمی و حماسی برای کودکان ترسیم می‌شوند.
وطن از شر دشمن / همیشه در امان است / چرا چون که نگاهت / به سمت آسمان است / تو باشی موشک او / میان آسمان نیست / نه جنگنده نه پهباد / به روی شهرمان نیست / همیشه با مهارت / تو در حال شکاری / هواپیمای دشمن / شده از تو فراری / به فکر تک تک ما / به فکر خاک مایی / همیشه گل بکاری / پدافند هوایی
(عراقی،زهرا. گروه فردای روشن)
واقعا آقای دانشمند / رفتن تو مثل پرواز است / تو در اینجا نیستی اما / اینکه پایان نیست آغاز است / رفته‌ای آقای دانشمند / چون که دشمن از تو می‌ترسید / علم تو تکرار خواهد شد / او ولی این را نمی‌فهمید / یک خبر دارم برای تو / یک خبر همراه با لبخند / من به زودی چند سال بعد / می‌شوم مثل تو دانشمند
(هاشمی ،منیره. گروه فردای روشن)
من خیالم تخت تخت است / چون به کارت آشنایی / افتخار خاک مایی / ای پدافند هوایی / هر هواپیمای جنگی / از نگاه تو فراری ست / آنقدر تیزی که حتی / یک مگس این دور و ور نیست / در هدف‌گیری شلیک / توی دنیا بی‌نظیری / خوب می‌دانی چطوری / حال دشمن را بگیری
(عراقی،زهرا. گروه فردای روشن)
استفاده از مفاهیم عاشورایی
در شعر کودک این دوره مفاهیم عاشورایی نمادی برای درک مفاهیم پیچیده‌ای چون شهادت مظلومیت و ایستادگی در برابر ظلم هستند. گاه شاعران کودک با پیوند دادن فرزندان شهید جنگ به حضرت رقیه سلام الله علیها از یک مفهوم انتزاعی به روایتی آشنا برای کودک تبدیل می‌شوند و مظلومیت کودک جنگ را به واقعه عاشورا پیوند می‌دهند و گاه به مفاهیم عمیق شهادت و ایثار با استفاده از کلمات عاشورایی ، قداست بیشتری می بخشند.
وقتی که بابایت / در آسمان خندید / چشمان زیبایت / آن خنده‌اش را دید / مانند پروانه / مانند یک قمری / می‌رفتی آن بالا / پرواز می‌کردی / بابای من هم رفت / در آسمان بالا / وقتی که بمب آمد / دیگر شدم تنها / من گریه دارم باز / آه ای رقیه جان / اما نمی‌گریم / همراه این باران / بابام تنها نیست / در آسمان اصلاً / او با شماها است / خوشحال هستم من
(طبسی،لیلا. کانال یادداشت های من)
میناب بود و اشک مادرها / میناب بود و بعض هر بابا / پیراهن خاکی هر کودک / کیف و کتاب و دفتر املا / آن روز شد در مدرسه پرپر / لبخند شاد مریم و زهرا / شاگرد درس رهبری بودند / شاگرد راه سرخ عاشورا / از خونشان روییده در میهن / امروز، ده ها لاله زیبا
(بهاری زاده، امین. گروه فردای روشن)
لالایی
در جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان «لالایی» گاه به مأمنی برای آرامش و امید کودک جنگ‌زده می‌باشد و گاه به آخرین وداع مادران پدرانه فریاد اعتراضی در برابر جنگ و سوگواری تبدیل می‌شود.
لالا کودک نازم / دلت آروم باشه جونم / من اینجا پیش تو هستم / برات لالایی می‌خونم / خدا پشت و پناه ماست / هوای میهنو داره / روی لب‌های مردم باز / گلای خنده می‌ذاره / زیادن آدمای خوب / همونایی که سربازن / که می‌جنگند برای ما / برای شادی میهن / لالالا کودک نازم / شجاعن مردم ایران / وطن پیروز این جنگه / به زیر سایه قرآن / لالالا کودک نازم / دلت آروم باشه جونم / من اینجا پیش تو هستم / برات لالایی می‌خونم
(صمصام شریعت،محبوبه سادات. گروه فردای روشن)
لالایی لالایی محمد علی / لالایی لالایی محمد حسن / یه روزی شدین قهرمان زمین / روی دست هر کودک مرد و زن / لالایی لالا غنچه‌های بابا / که رفتید آروم تا به خدا / چه خوبه که توی بهشت با همید / چه خوبه که با مادرید بچه‌ها / لالایی لالایی زمین کوچیکه / واسه پاکی دل‌های ماهتون / چه خوبه که هستین کنار خدا / خدای بزرگم به همراهتون
«به یاد شهیدان کیالها»
(طبسی،لیلا.کانال یادداشت های من)
آسیب‌شناسی شعر کودک جنگ ۱۲ روزه و رمضان
بررسی دقیق که آسیب‌های وارد بر شعر کودک در این رویدادها را بررسی کرده باشد هنوز موجود نیست اما با این حال با تکیه بر جو حاکم بر این رویدادها می‌توان آسیب‌های مطرح شده را اینگونه بیان کرد:
شعاری شدن(شعار زدگی)
فضاهای جنگی به شدت هیجانی هستند و شاعران را به سمت سرودن اشعاری با مضامین میهنی و دعوت به مقاومت سوق می‌دهند این امر گاه باعث می‌شود که عمق لطافت هنری فدای شعارهای مستقیم و کلیشه‌های تکراری شود و شعر کودک به ابزاری صرفاً تبلیغاتی تبدیل گردد.
برای حفظ ایران / هر شب میام خیابان / سلام کل ایران / به رهبر شهیدان / ما همگی برادریم / فدای راه رهبریم / برای حفظ ایران / سنگر ما خیابان / قسم به خون رهبر / ایستاده‌ایم تا آخر …
(جهان کهن،حیدر. گروه فردای روشن)
ایران من، سجیل را / حیدر بگو، شلیک کن / دنیای اسراِِییل را / خیبر بگ، تاریک کن / ما مردمان غیرتیم / هیهات منا الذلتیم / جان خواستی / فدر خدمتیم / شلیک کن، شلیک کن / این جا خلیج فارسی است / پرچم به دست هر کسی است / دنیا پر از دلواپسی است / پس تنگه را باریک کن / ما پای ایران مانده ایم / شب در خیابان مانده ایم / تا آخرین جان مانده ایم / پرواز بالستیک کن / افتاده دشمن از نفس / نصر من الله است و بس / موعود در راه است پس / آن لحظه را نزدیک کن
(یاوری، میثم. گروه فردای روشن)
کلیشه ای شدن(تکرار مضمون)
شتاب در تولید واکنش‌های ادبی تکرار مضمون‌هایی نظیر «ایستادگی»، «دفاع از میهن» و «دشمن ستیزی» را به همراه دارد. این تکرار خلاقیت را محدود کرده و از تنوع و نوآوری در شعر کودک می‌کاهد.
مثل همه مثل تمام شهر / پیراهن مشکی به تن دارم / رفتی و دلتنگم برای تو / آقا عزادارم عزادارم / امروز دارم توی دستانم / عکس تو و یک پرچم ایران / آقا تو را هر گونه می‌بینم / با آن نگاه و چهره خندان / تصویر آن مشت گره کرده / یعنی به زیبایی رجز خواندن / می گوید آن تصویر از ایثار / می‌گوید از پای وطن ماندن / با موج مردم می‌شوم همراه / همراه با دل‌های دریایی / دریای این دل‌ها خروشان است / همشهری ام امروز می‌آیی
(عراقی،زهرا. گروه فردای روشن)
مامان من با شوق گفت: / صدآفرین ای شیرزن / عکسی نشانم داد و گفت: / این است سرباز وطن / وقتی خبر می خواند او / اصلا نترسید از خطر / امید تابید از دلش / پایان این شب شد سحر / من هم خوشم آمد از او / این مجری خیلی شجاع / با جمله های آهنین / از میهنم کرده دفاع / مانند ایران است او / هم مهربان، هم استوار / پاینده و جاوید باد / این مادر پر افتخار
(یگانه،میترا. حوزه هنری کودک و نوجوان)
استفاده از کلمات و تصاویر نامناسب برای کودکان
مهم‌ترین آسیب استفاده از زبانی است که با دنیای کودک هماهنگ نیست شعر کودک نیازمند به زبانی لطیف و تخیل پذیر است در حالی که فضای جنگ مملو از واژگان خشن و تصاویر تلخی است که منتقل کردن آنها به کودکان نیازمند دقت و ظرافت فراوانی است. باید دقت داشت که کلمات و عبارات چه از نظر ساختار و چه از نظر مفهوم مناسب کودکان باشند چرا که بی‌توجهی به آن به ساختار شعر آسیب می‌زند. آنچنان که در اشعار زیر، به کار بردن چنین کلمات و مفاهیم را می بینید. کلماتی مانند (ز) ، (شرر) ، (بله قربان گوی) و مفهوم ( طعنه زدن بر مرگ و نیستی)
هزار غنچه نشکفته باز پرپر شد / وطن دوباره عزادار داغ دیگر شد / ز بغض کینه و صهیون چه آتشی برپاست / بسوزد از شرر خود که کینه اش شر شد / در این هوای غم آلود و لحظه غمبار / چکامه‌های وطن تکه تکه بی سر شد / بدون جرم و گناهی فرشته‌ای ناگاه / در آتش غضب دشمنان پیمبر شد …
(فیروزی،صبا. گروه فردای روشن)
گرگ است و کرده سمت قوچ و غاز حمله / هم سمت میش و کبک در پرواز حمله / او با بهانه، بی بهانه فکر جنگ است / تا که به خود آیی شده آغاز حمله / حس ستیز او چه سیری ناپذیر است / دیوانه وار او می‌کند با گاز حمله / کرده به آنکه بله قربان گوی او نیست / یا هرکه او را کرده حتی ناز حمله…
(بهاری زاده،آمین. گروه فردای روشن)
باور نمی کنم که رفتی که نیستی / باید دوباره پشت تریبون بایستی / سرچشمه خروش جهان زنده ای هنوز / خون تو طعنه ها زده بر مرگ و تیستی / هم مثل کوه در نظر دشمن استوار / هم مثل رود بر غم دشمن گریستی / نامت علی و رسم و مرامت چنان علی / یک دم خلاف مردم عادی نزیستی / ماندی تو پشت میز نه قعر پناهگاه / با رفتنت تمام جهان دید کیستی
(نوری، ریحانه. گروه فردای روشن)
نتیجه‌گیری
بررسی محتوای به‌کاررفته در اشعار کودکان با مفاهیم پایداری در جنگ‌های اخیر (با تأکید بر جنگ ۱۲ روزه و رمضان ) نشان می‌دهد که شعر کودک در این دوره، از قالبی صرفاً عاطفی و توصیفی فراتر رفته و به آیینه‌ای تمام‌نما از هویت، رنج و آرمان‌های یک نسل تبدیل شده است. شاعران با گزینش هوشمندانه مفاهیمی همچون شهادت (با تأکید بر جاویدالاثریِ کودکانی چون ماکان)، ایستادگی و شجاعت (در معنای کودکانه تاب‌آوری در برابر آثار جنگ) امید و انتظار (در قالب تصاویر عینی و ملموس)، اساطیر و تمدن ایرانی (برای تزریق هویت و غرور ملی)، خلیج فارس و تنگه هرمز (به‌عنوان نمادهای تمامیت ارضی و نماد ایستادگی)، مفاهیم عاشورایی (برای ترسیم کهن‌الگوی مظلومیت و مقاومت)، پدافند و دانشمندان موشکی (به‌عنوان چشم‌های بیدار و قدرتِ علمی و هویت بخش برای کودکان) لالایی (به‌مثابه وداع و اعتراض مادرانه)، خطاب به ترامپ و آمریکا (با رویکردی نمادین و هشداردهنده)، و نیز صلح ، عدم‌سازش ، عروسک و علم‌آموزی (برای حفظ کودکی در دل طوفان)، توانسته‌اند زبانی چندلایه، تأثیرگذار و ماندگار خلق کنند. البته برخی از اشعار این حوزه نیز با آسیب هایی روبرو شده اند که نیازمند بررسی بیشتر است.
اگر از آسیب‌هایی نظیر شعارزدگی، کلیشه‌سازی و استفاده از کلمات نامأنوس که گاه در آثار دیده می‌شود، بگذریم در بهترین نمونه‌ها اشعار با تکیه بر تصاویر عینی، روایت‌های انسانی و پیوند با دنیای کودکانه، از این دام‌ها رهایی یافته‌اند. و به کودک امکان داده تا مفاهیم پیچیده جنگ و مقاومت را با ساختار ذهنی خود پیوند دهد.
این رویکرد، اگر با دقت و ظرافت هنری ادامه یابد، می‌تواند الگویی ارزشمند برای ادبیات پایداری در جهان باشد.
منابع
- طبسی، لیلا.(1402). آوارها و آوازها (آسیب‌شناسی شعر کودک دفاع مقدس)، اول، مشهد، انتشارات یاران رضا(ع).
- گودرزی، مهدی.(1405). جهان مرد(مجموعه اشعار پیرامون رهبر شهید حضرت آیت ا.. خامنه ای)، اول، جلد اول، تهران.
- مرادی،معصومه.(1405). کیهان بچه ها، شماره 3185تا 16.
- مرادی معصومه.(1405). کیهان بچه ها، شماره3180تا 32.
- سعادتمند، فهیمه.(1405). کیهان بچه ها، شماره 3184، 12.
- طبسی، لیلا.(1404). کیهان بچه ها، شماره 3166، 12.
- مرادی، معصومه.(1405).کیهان بچه ها، شماره3183، 32.
- طبسی، لیلا.(1404). کیهان بچه ها، شماره 3181، 41.
- کانال حوزه هنری کودک و نوجوان در پیام رسان بله
- کانال یادداشت های من در پیام رسان بله
- گروه آهیل در پیام رسان بله
- گروه فردای روشن در پیام رسان بله.
نشریه دوفصلنامه اندیشنامه پایداری
شماره سیزدهم/بهار و تابستان 1405