نقش رسانه‌ها در انتقال فرهنگ عمومی به نسل آینده
از بازنمایی تنوع فرهنگی ایران تا سواد رسانه‌ای و مسئولیت هوش مصنوعی در شکل‌دهی به فرهنگ فردا
نویسنده: مهدی صفی‌آبادی
فعال فرهنگی و عضو انجمن تخصصی کودک و رسانه
کودکان پیش از آنکه با مفهوم «فرهنگ عمومی» آشنا شوند، آن را در زندگی روزمره تجربه می‌کنند؛ از رفتار اعضای خانواده و روابط اجتماعی گرفته تا شخصیت‌های داستانی، برنامه‌های تلویزیونی و رسانه‌های دیجیتال. مهدی صفی‌آبادی، فعال فرهنگی و عضو انجمن تخصصی کودک و رسانه، به مناسبت ۱۴ آبان، روز فرهنگ عمومی، در یادداشتی تحلیلی به نقش رسانه‌ها در انتقال ارزش‌های اجتماعی، بازنمایی تنوع فرهنگی ایران، تقویت سواد رسانه‌ای و مسئولیت تولیدکنندگان محتوا در عصر هوش مصنوعی پرداخته است. او تأکید می‌کند که رسانه‌ها نباید تنها به انتقال پیام‌های اخلاقی بسنده کنند، بلکه باید فرصت تجربه، پرسشگری و مشارکت فرهنگی را برای نسل آینده فراهم آورند.
فرهنگ عمومی؛ آنچه کودک پیش از شناختن، زندگی می‌کند
کودک پیش از آنکه معنای فرهنگ عمومی را بداند، آن را زندگی می‌کند.
در شیوه گفت‌وگوی اعضای خانواده، رفتار مسافران در اتوبوس، برخورد معلم با پرسش‌هایش و نحوه استفاده بزرگ‌ترها از تلفن همراه، با قواعد زندگی جمعی آشنا می‌شود.
او از همین تجربه‌ها می‌آموزد که چگونه خواسته‌اش را بیان کند، با دیگران اختلاف داشته باشد، به تفاوت‌ها احترام بگذارد و سهم خود را در یک جمع بشناسد.
رسانه‌ها نیز در کنار خانواده، مدرسه و محیط اجتماعی، در شکل‌گیری این شناخت حضور دارند؛ حضوری که مسئولیت تولیدکنندگان و مدیران رسانه را فراتر از سرگرم‌کردن مخاطب می‌برد.
فرهنگ عمومی در رفتارهای معمول و تکرارشونده جامعه جریان دارد؛ در رعایت نوبت، مراقبت از فضای مشترک، احترام به حریم خصوصی، شیوه مواجهه با اشتباه و توانایی شنیدن نظر مخالف.
کودک این رفتارها را از مجموعه‌ای از تجربه‌های گاه هماهنگ و گاه متناقض می‌آموزد.
ممکن است در یک برنامه درباره احترام بشنود، اما در برنامه‌ای دیگر شاهد تحقیر کسی به دلیل ظاهر، لهجه یا موقعیت اقتصادی باشد.
بنابراین، انتقال فرهنگ عمومی تنها به پیام آشکار یک اثر وابسته نیست؛ آنچه در حاشیه داستان عادی، خنده‌دار یا تحسین‌برانگیز نشان داده می‌شود نیز اهمیت دارد.
هر روایت، پیشنهادی برای زندگی
در یک داستان کودکانه، شیوه رسیدن قهرمان به هدف، به اندازه خودِ هدف اهمیت دارد.
شخصیتی که با گفت‌وگو، همکاری و پذیرش اشتباه مسئله‌ای را حل می‌کند، الگویی متفاوت از شخصیتی پیش روی کودک می‌گذارد که همیشه با زور، فریب یا تحقیر دیگران پیروز می‌شود.
حتی وقتی موضوع اصلی داستان آموزش رفتار اجتماعی نیست، مناسبات میان شخصیت‌ها می‌تواند زمینه گفت‌وگو درباره عدالت، مسئولیت و همدلی را فراهم کند.
البته کودک دریافت‌کننده‌ای منفعل نیست که هرچه می‌بیند، بی‌واسطه بپذیرد. سن، تجربه، شرایط خانوادگی و گفت‌وگو با دیگران در برداشت او از یک اثر نقش دارند.
یک صحنه ممکن است برای کودکی خنده‌دار و برای دیگری آزاردهنده باشد.
به همین دلیل، مسئولیت رسانه با قراردادن یک پیام اخلاقی در پایان برنامه تمام نمی‌شود. شناخت مخاطب، شنیدن واکنش کودکان و بررسی معنایی که آن‌ها از اثر دریافت می‌کنند، بخشی از تولید مسئولانه است.
آثار فرهنگی زمانی فرصت بیشتری برای ماندگاری پیدا می‌کنند که کودک با شخصیت‌ها و موقعیت‌هایشان ارتباط برقرار کند.
قصه‌ای که در آن دو دوست برای حل اختلافشان راهی پیدا می‌کنند، می‌تواند پرسشی واقعی در ذهن مخاطب ایجاد کند.
در مقابل، انبوه توصیه‌های مستقیم، بدون موقعیت دراماتیک و تجربه عاطفی، ممکن است ارتباط کودک با اثر را کاهش دهد.
کیفیت هنری، بخشی از مسئولیت تربیتی رسانه است؛ زیرا پیام بدون ارتباط مؤثر با مخاطب، فرصت چندانی برای فهم و گفت‌وگو نخواهد داشت.
ایران متنوع در قاب رسانه؛ ضرورت بازنمایی همه کودکان
انتقال فرهنگ عمومی به نسل آینده، نیازمند بازنمایی تنوع زندگی در ایران است.
کودکان در اقلیم‌ها، زبان‌ها، خانواده‌ها و شرایط اجتماعی متفاوتی رشد می‌کنند. رسانه‌ای که تنها یک شکل از خانه، پوشش، گفتار و زندگی را نمایش می‌دهد، امکان دیده‌شدن بخشی از مخاطبان خود را محدود می‌کند.
کودکی در خوزستان باید بتواند نشانه‌هایی از محیط زندگی، قصه‌ها و تجربه‌های خود را در آثار کودک ببیند؛ همان‌گونه که کودک ساکن کردستان، سیستان‌وبلوچستان، خراسان یا البرز نیز حق دارد حضور فرهنگی معناداری در این آثار داشته باشد.
این حضور با افزودن یک لباس محلی یا چند تصویر از آثار تاریخی کامل نمی‌شود.
شخصیت‌ها باید زندگی، خواسته، توانایی و حق انتخاب داشته باشند؛ لهجه و تفاوت فرهنگی نیز نباید وسیله‌ای برای تمسخر یا نشانه کم‌دانشی معرفی شود.
میراث فرهنگی در چنین رویکردی، بخشی از زندگی جاری است.
بازی‌های بومی، قصه‌گویی، نمایش‌های عروسکی، ترانه‌ها، مهارت‌های دستی و شیوه‌های همیاری مردم می‌توانند در قالب‌های تازه روایت شوند.
برای این کار، همکاری با راویان محلی، پژوهشگران و صاحبان تجربه ضروری است تا بازآفرینی هنری بر شناخت استوار باشد.
انتقال فرهنگ همچنین باید امکان پرسش‌کردن را به کودک بدهد.
نسل آینده حق دارد درباره رسم‌ها، رفتارها و باورهای اجتماعی سؤال کند.
شناخت میراث زمانی به رابطه‌ای زنده با آن منجر می‌شود که کودک بتواند معنایش را بفهمد و درباره نسبت آن با زندگی امروز بیندیشد.
فاصله میان پیام رسانه و تجربه واقعی کودک
اعتبار پیام فرهنگی به رابطه آن با واقعیت زندگی وابسته است.
وقتی رسانه از مهربانی، انصاف و مسئولیت سخن می‌گوید، اما کودک در محیط پیرامون با تبعیض، بی‌احترامی یا بی‌پاسخ‌ماندن خواسته‌هایش روبه‌رو می‌شود، پرسشی جدی شکل می‌گیرد:
چرا آنچه توصیه می‌شود، در عمل دیده نمی‌شود؟
رسانه می‌تواند این فاصله را به موضوع گفت‌وگو تبدیل کند.
داستان‌هایی درباره پذیرش اشتباه بزرگ‌ترها، تلاش برای اصلاح یک رفتار نادرست یا پیگیری محترمانه یک حق، به تجربه واقعی کودک نزدیک‌ترند.
نمایش جهانی که در آن هیچ‌کس اشتباه نمی‌کند، فرصت شناخت مسئولیت‌پذیری را کاهش می‌دهد. کودک به دیدن راه اصلاح نیز نیاز دارد.
در همین زمینه، باید به تفاوت امکانات خانواده‌ها توجه کرد.
کتاب، اینترنت مناسب، ابزار دیجیتال و فرصت همراهی والدین به یک اندازه در دسترس همه کودکان نیست.
تولید محتوای باکیفیت باید با برنامه‌ای برای دسترسی همراه شود؛ از رسانه‌های عمومی و کتابخانه‌ها تا مدرسه‌ها و مراکز فرهنگی محله.
همچنین، مشکلات دسترسی نباید به سرزنش خانواده‌هایی منجر شود که زیر فشار معیشت، زمان و امکانات محدودی دارند.
سواد رسانه‌ای؛ بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ عمومی امروز
در فضای دیجیتال، مسئولیت اجتماعی شکل‌های تازه‌ای پیدا کرده است.
بازنشر یک خبر تأییدنشده، انتشار تصویر دیگری بدون رضایت یا نوشتن نظری تحقیرآمیز، می‌تواند بر زندگی انسان‌های واقعی اثر بگذارد.
آموزش فرهنگ عمومی باید این موقعیت‌ها را نیز در بر بگیرد.
کودک به‌تدریج باید فرصت پیدا کند درباره پیام‌های رسانه‌ای پرسش کند:
- چه کسی این محتوا را ساخته است؟
- با چه هدفی منتشر شده است؟
- آیا این محتوا تبلیغاتی است؟
- چه بخشی از واقعیت را نشان می‌دهد؟
- چه اطلاعاتی را کنار گذاشته است؟
برای آموزش این پرسش‌ها می‌توان از گفت‌وگو درباره یک آگهی، مقایسه دو روایت یا ساختن یک خبر ساده در کلاس استفاده کرد.
رفتار بزرگ‌ترها در این آموزش تعیین‌کننده است.
والد یا مربی‌ای که پیش از بازنشر خبر، منبع آن را بررسی می‌کند و برای انتشار عکس کودک از او اجازه می‌گیرد، نمونه‌ای عملی از مسئولیت رسانه‌ای ارائه می‌دهد.
رعایت حقوق کودک در فضای دیجیتال باید از رفتار خود ما آغاز شود.
هوش مصنوعی و مسئولیت روایت‌کردن فرهنگ
هوش مصنوعی پرسش‌های تازه‌ای درباره تولید و دریافت محتوا ایجاد کرده است.
امکان ساخت متن، تصویر و صدا، فرصت‌هایی برای روایت و آموزش فراهم می‌کند؛ درعین‌حال، ضرورت بررسی درستی اطلاعات، اصالت منابع و نحوه بازنمایی انسان‌ها و فرهنگ‌ها را افزایش می‌دهد.
یونسکو نیز در توصیه‌نامه اخلاق هوش مصنوعی، بر توجه به تنوع فرهنگی، زبان‌ها، میراث و آموزش فعالان فرهنگی تأکید کرده است.
برای تولیدکننده محتوای کودک، تصویری جذاب از یک آیین یا شخصیت تاریخی به‌تنهایی کافی نیست.
باید بررسی شود که جزئیات آن از چه منابعی آمده و تا چه اندازه معتبر است.
بازبینی انسانی و مشورت تخصصی، به‌ویژه هنگامی که اثری با هدف آموزشی عرضه می‌شود، اهمیت دارد.
کودک نیز باید متناسب با سن خود بداند که پاسخ روان و مطمئن یک سامانه، تضمین درستی آن نیست.
این شناخت می‌تواند در قالب تجربه‌ای مشترک شکل بگیرد: پرسیدن یک سؤال، مقایسه پاسخ با منبع معتبر و گفت‌وگو درباره خطا.
هدف، پرورش توان داوری و پرسشگری است.
مسئولیتی مشترک؛ نقش خانواده، مدرسه، رسانه و انجمن‌های تخصصی
رسانه، خانواده و مدرسه هرکدام بخشی از تجربه فرهنگی کودک را می‌سازند.
همکاری میان آن‌ها زمانی ثمربخش‌تر است که کودک نیز در این گفت‌وگو حضور داشته باشد.
شنیدن نظر کودکان درباره شخصیت‌ها، داستان‌ها و تجربه‌های رسانه‌ای‌شان، به شناخت دقیق‌تر نیازها و برداشت‌های آنان کمک می‌کند.
انجمن‌های تخصصی کودک و رسانه می‌توانند زمینه این همکاری را فراهم کنند؛ با پیوند دادن تولیدکنندگان، پژوهشگران، مربیان، والدین و کودکان، نقد آثار و پیشنهاد معیارهایی روشن برای کیفیت محتوا.
در ارزیابی یک اثر، باید در کنار جذابیت و میزان مخاطب، به احترام به کرامت کودک، پرهیز از کلیشه‌سازی، دقت فرهنگی و فرصتی که برای اندیشیدن و گفت‌وگو ایجاد می‌کند نیز توجه داشت.
سخن پایانی؛ فرهنگ فردای ایران از تجربه امروز کودکان ساخته می‌شود
روز فرهنگ عمومی، فرصتی برای بازنگری در تصویری است که از زندگی جمعی به کودکان ارائه می‌دهیم.
نسل آینده از رفتار شخصیت‌های داستانی، شیوه گفت‌وگوی مجریان، مناسبات بازی‌ها و انتخاب‌های روزمره ما می‌آموزد.
مسئولیت امروز ما، فراهم‌کردن تجربه‌هایی است که در آن‌ها کودک هم دیده شود، هم فرصت شناخت دیگران را پیدا کند و هم بتواند با پرسش و خلاقیت، در ساختن فرهنگ فردای ایران سهم داشته باشد.
انتقال فرهنگ عمومی به نسل آینده، صرفاً آموزش مجموعه‌ای از رفتارهای مطلوب نیست؛ بلکه فراهم‌کردن فرصت فهم، گفت‌وگو، مشارکت و مسئولیت‌پذیری در زندگی اجتماعی است.
درباره نویسنده
مهدی صفی‌آبادی، فعال فرهنگی و عضو انجمن تخصصی کودک و رسانه است. این یادداشت به مناسبت ۱۴ آبان، روز فرهنگ عمومی، با تمرکز بر مسئولیت رسانه‌ها در انتقال فرهنگ اجتماعی به کودکان و نوجوانان نوشته شده است.