نقدی بر جایگاه نسل آینده در دومین نمایشگاه بین‌المللی مدیا اکسپو ۱۴۰۵
جای خالی کودک و نوجوان در مهم‌ترین ویترین رسانه‌های دیداری کشور
نمایشگاهی که از آینده رسانه سخن می‌گوید؛ اما جایگاه نسل آینده در آن کجاست؟
نویسنده: مهدی صفی‌آبادی | فعال فرهنگی
چگونه می‌توان از آینده صنعت رسانه، هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین تولید محتوا سخن گفت، اما برای کودکان و نوجوانان، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مخاطبان و کنشگران آینده این صنعت، جایگاهی مستقل و تخصصی تعریف نکرد؟ دومین نمایشگاه بین‌المللی مدیا اکسپو ۱۴۰۵ در حالی از ۷ تا ۱۰ آبان در برج میلاد تهران برگزار می‌شود که بررسی محورهای اعلام‌شده و برنامه‌های آموزشی منتشرشده آن، پرسشی جدی را پیش روی برگزارکنندگان قرار می‌دهد: سهم رسانه کودک و نوجوان از این رویداد چیست؟ مهدی صفی‌آبادی در این یادداشت انتقادی، ضمن بررسی ظرفیت‌های مغفول‌مانده صنعت رسانه کودک، پیشنهاد ایجاد بخشی مستقل با عنوان «مدیا اکسپو کودک و نوجوان» را مطرح می‌کند.
نمایش آینده رسانه؛ بدون جایگاهی روشن برای نسل آینده
دومین نمایشگاه بین‌المللی مدیا اکسپو، از ۷ تا ۱۰ آبان ۱۴۰۵ در برج میلاد تهران برگزار می‌شود؛ رویدادی که با محوریت صنعت سینما، تلویزیون، تولید محتوا، رسانه‌های دیجیتال و فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های این حوزه و ارتباط میان فعالان صنعت رسانه فراهم کرده است.
در معرفی نمایشگاه، موضوعاتی مانند آینده رسانه، اقتصاد تولید محتوا، توسعه فناوری، افزایش تعامل میان فعالان صنعت و شناخت ابزارهای نوین تولید مورد توجه قرار گرفته‌اند.
اما در میان این عناوین، پرسشی اساسی وجود دارد:
سهم کودک و نوجوان از این آینده کجاست؟
بررسی محورهای اعلام‌شده و برنامه‌های آموزشی منتشرشده مدیا اکسپو ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که اگرچه موضوعاتی مانند تولید محتوای تصویری، ویدئو، گرافیک و فناوری‌های دیجیتال در برنامه‌ها حضور دارند، بخش مستقلی با محوریت رسانه کودک و نوجوان در ساختار معرفی‌شده نمایشگاه به‌روشنی دیده نمی‌شود.
البته نبود چنین بخشی در برنامه‌های منتشرشده، به‌تنهایی به معنای فقدان تمامی فعالیت‌های مرتبط با کودک و نوجوان در غرفه‌ها یا برنامه‌های جانبی نیست.
مسئله اصلی، جایگاه ساختاری و تخصصی این حوزه در رویدادی است که می‌خواهد تصویری از آینده صنعت رسانه ارائه دهد.
رسانه کودک؛ صنعتی بزرگ یا موضوعی فراموش‌شده؟
کودک و نوجوان تنها مخاطب برنامه‌های سرگرم‌کننده نیستند. آنان بخشی از جامعه مصرف‌کننده، تولیدکننده و شکل‌دهنده فرهنگ رسانه‌ای امروز و آینده‌اند.
از پویانمایی، نمایش عروسکی و برنامه‌های تلویزیونی گرفته تا بازی‌های دیجیتال، قصه‌گویی تعاملی، کتاب‌های چندرسانه‌ای، طراحی شخصیت و محصولات آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی، همگی در گستره صنعت رسانه کودک و نوجوان قرار می‌گیرند.
این حوزه، علاوه بر کارکرد فرهنگی و تربیتی، ظرفیت‌های اقتصادی، فناورانه و خلاقانه قابل‌توجهی دارد.
چگونه می‌توان نمایشگاهی با عنوان بین‌المللی و با ادعای معرفی آینده صنعت رسانه برگزار کرد، اما برای یکی از مهم‌ترین گروه‌های مخاطب آن، جایگاهی روشن و تخصصی تعریف نکرد؟
آیا رسانه کودک تنها زمانی اهمیت پیدا می‌کند که قرار است محصولی به خانواده‌ها فروخته شود؟
آیا تولیدکنندگان محتوای کودک و نوجوان، طراحان شخصیت، هنرمندان نمایش عروسکی، نویسندگان، متخصصان آموزش و فعالان رسانه‌های تعاملی، بخشی از صنعت رسانه کشور محسوب نمی‌شوند؟
رسانه کودک و نوجوان، حاشیه صنعت رسانه نیست؛ بخشی از آینده فرهنگی، اقتصادی و فناورانه آن است.
اگر قرار است نمایشگاهی بازتاب‌دهنده ظرفیت‌های واقعی صنعت رسانه باشد، نمی‌توان این حوزه را صرفاً در دل عناوین عمومی تولید محتوا یا سرگرمی جست‌وجو کرد.
فناوری بدون شناخت مخاطب؛ هوش مصنوعی برای کدام کودک؟
یکی از محورهای برجسته مدیا اکسپو ۱۴۰۵، هوش مصنوعی و کاربردهای آن در تولید رسانه‌ای است.
در برنامه‌های آموزشی اعلام‌شده، موضوعاتی مانند ساخت ویدئو با هوش مصنوعی، آینده ویدئوگرافی، تولید پادکست، ساخت آواتار و مجری مجازی و کارخانه تولید محتوا دیده می‌شود.
اما پرسش مهم این است که این فناوری‌ها برای چه کسانی و با چه اهدافی توسعه پیدا می‌کنند؟
هوش مصنوعی در رسانه کودک و نوجوان، تنها ابزاری برای ساخت سریع‌تر تصویر، پویانمایی یا صدا نیست.
کاربرد این فناوری با موضوعاتی پیچیده‌تر همچون رشد شناختی، امنیت روانی، حریم خصوصی، آموزش، خلاقیت، هویت فرهنگی و کیفیت ارتباط کودک با جهان دیجیتال پیوند دارد.
تولید محتوایی که از نظر فنی پیشرفته باشد، الزاماً به معنای مناسب بودن آن برای مخاطب کودک نیست.
یک تصویر جذاب، یک شخصیت مجازی یا یک روایت تعاملی، زمانی می‌تواند ارزش تربیتی و فرهنگی داشته باشد که متناسب با ویژگی‌های رشدی و نیازهای مخاطب طراحی شده باشد.
در چنین شرایطی، آیا نمایشگاهی تخصصی درباره آینده رسانه نباید بستری برای گفت‌وگوی متخصصان فناوری، روان‌شناسان رشد، مربیان، هنرمندان و تولیدکنندگان محتوای کودک فراهم کند؟
آینده رسانه کودک را نمی‌توان تنها با معرفی ابزارهای نوین تولید کرد؛ این آینده به شناخت علمی مخاطب نیز نیاز دارد.
کودک نباید فقط مصرف‌کننده رسانه باشد
یکی از کاستی‌های رایج در رویدادهای رسانه‌ای، نگاه صرفاً مصرف‌محور به کودکان و نوجوانان است.
در چنین نگاهی، کودک کسی است که باید برای او برنامه ساخت، شخصیت طراحی کرد، بازی تولید کرد و محتوای سرگرم‌کننده عرضه کرد.
اما کودکان و نوجوانان می‌توانند در فرایند شناخت، نقد، تجربه و حتی طراحی رسانه نیز مشارکت داشته باشند.
چرا در مدیا اکسپو فضایی برای نمایش آثار رسانه‌ای ساخته‌شده توسط کودکان و نوجوانان پیش‌بینی نشود؟
چرا نوجوانان علاقه‌مند به فیلم‌سازی، پویانمایی، خبرنگاری، عکاسی، صداپیشگی و تولید محتوای دیجیتال نباید فرصت حضور در کارگاه‌ها و گفت‌وگوهای تخصصی متناسب با سن خود را داشته باشند؟
و چرا نباید دیدگاه کودکان و نوجوانان درباره رسانه‌هایی که هر روز با آن‌ها زندگی می‌کنند، شنیده شود؟
مشارکت کودکان در رویدادهای رسانه‌ای، به معنای سپردن مسئولیت حرفه‌ای بزرگسالان به آنان نیست؛ بلکه فراهم کردن فضایی امن، هدایت‌شده و متناسب با سن برای تجربه، یادگیری و بیان دیدگاه‌هایشان است.
چنین مشارکتی می‌تواند شناخت تولیدکنندگان از نیازها، علایق و تجربه‌های واقعی مخاطبان را نیز افزایش دهد.
نمایشگاه آینده رسانه، بدون شنیدن صدای نسل آینده، تصویری ناقص از صنعت رسانه ارائه می‌دهد.
جای خالی نمایش عروسکی و شخصیت‌های ایرانی در اقتصاد رسانه
نمایش عروسکی یکی از ظرفیت‌های مهم فرهنگی و هنری تولید محتوای کودک است؛ هنری که می‌تواند با تلویزیون، سینما، پویانمایی، بازی‌های دیجیتال و فناوری‌های تعاملی پیوند برقرار کند.
شخصیت‌های عروسکی صرفاً ابزار اجرای نمایش نیستند.
یک شخصیت موفق می‌تواند به مجموعه‌ای از محصولات فرهنگی، کتاب، پویانمایی، اسباب‌بازی، محتوای آموزشی و تجربه‌های دیجیتال تبدیل شود.
این ظرفیت با موضوع توسعه مالکیت فکری و خلق جهان‌های رسانه‌ای پیرامون شخصیت‌ها ارتباط مستقیم دارد.
در چنین الگویی، شخصیت رسانه‌ای دیگر تنها به یک برنامه تلویزیونی محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند در قالب‌های مختلف، تجربه‌های تازه‌ای برای مخاطب خلق کند.
اما در رویدادهای رسانه‌ای کشور، چه اندازه به فرایند تبدیل یک ایده هنری به شخصیت رسانه‌ای و سپس محصول فرهنگی توجه می‌شود؟
آیا مدیا اکسپو نمی‌توانست فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های نمایش عروسکی ایران، استودیوهای تولید محتوای کودک، طراحان شخصیت و مجموعه‌های خلاق این حوزه باشد؟
آیا صنعت رسانه کشور برای شناسایی، حمایت و توسعه شخصیت‌های ایرانی، به فضایی تخصصی برای ارتباط میان هنرمندان، سرمایه‌گذاران، صاحبان رسانه و فعالان فناوری نیاز ندارد؟
این موضوع صرفاً یک مطالبه هنری نیست؛ بلکه به آینده اقتصاد خلاق، مالکیت فکری و توسعه محصولات فرهنگی کودک و نوجوان مربوط می‌شود.
صنعت رسانه کودک بدون آموزش و پژوهش توسعه نمی‌یابد
توسعه پایدار صنعت رسانه کودک و نوجوان بدون شناخت علمی مخاطب امکان‌پذیر نیست.
تولید محتوای مناسب برای کودک سه‌ساله با نوجوان پانزده‌ساله تفاوت‌های بنیادین دارد.
زبان روایت، ساختار داستان، میزان پیچیدگی مفاهیم، شیوه تعامل، طراحی شخصیت و حتی نوع استفاده از فناوری باید با ویژگی‌های رشدی مخاطب هماهنگ باشد.
ازاین‌رو، حضور دانشگاه‌ها، پژوهشگران حوزه کودک، متخصصان تعلیم‌وتربیت و فعالان سواد رسانه‌ای در رویدادهای تخصصی صنعت رسانه، ضرورتی حرفه‌ای است؛ نه برنامه‌ای تشریفاتی.
نمایشگاهی که آینده رسانه را موضوع خود قرار می‌دهد، باید بتواند میان صنعت، هنر، آموزش و پژوهش ارتباط برقرار کند.
برای نمونه، بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر تجربه رسانه‌ای کودک، طراحی بازی‌های آموزشی متناسب با سن، کیفیت محتوای تعاملی و شیوه‌های ارزیابی آثار کودک و نوجوان، همگی می‌توانند موضوع نشست‌های تخصصی مشترک میان دانشگاه و صنعت باشند.
اگر این ارتباط شکل نگیرد، ممکن است سرعت توسعه ابزارهای تولید، از توانایی ما برای شناخت پیامدهای فرهنگی و تربیتی آن‌ها پیشی بگیرد.
تجربه‌ای که پیش‌تر وجود داشته است؛ کودک و رسانه در نمایشگاه‌های ایران
موضوع کودک و رسانه در رویدادهای نمایشگاهی کشور بی‌سابقه نیست.
در بیست‌وچهارمین نمایشگاه رسانه‌های ایران در سال ۱۴۰۲، بخشی با عنوان کودک و رسانه پیش‌بینی شده بود که فعالیت‌هایی مانند متحرک‌سازی، عکاسی، نمایش خلاق، بازی، پویانمایی و رسانه‌های صوتی را در بر می‌گرفت.
هرچند نمایشگاه رسانه‌های ایران و مدیا اکسپو دو رویداد متفاوت با ساختار و مأموریت‌های یکسان‌نبوده‌اند، این تجربه نشان می‌دهد که امکان تعریف فضای تخصصی برای کودک و نوجوان در رویدادهای رسانه‌ای کشور وجود دارد.
ازاین‌رو، پرسش امروز صرفاً این نیست که آیا کودکان در مدیا اکسپو حضور داشته‌اند یا خیر.
پرسش اساسی آن است که چرا جایگاه رسانه کودک و نوجوان در ساختار معرفی‌شده این رویداد، به‌اندازه اهمیت فرهنگی، آموزشی و اقتصادی آن برجسته نیست؟
پیشنهادی به برگزارکنندگان؛ «مدیا اکسپو کودک و نوجوان» ایجاد شود
نقد یک رویداد زمانی می‌تواند به توسعه آن کمک کند که در کنار شناسایی کاستی‌ها، راهکارهایی روشن و قابل اجرا نیز ارائه دهد.
برای دوره‌های آینده مدیا اکسپو، می‌توان بخشی مستقل با عنوان «مدیا اکسپو کودک و نوجوان» تعریف کرد.
این بخش نباید صرفاً محلی برای سرگرم کردن فرزندان بازدیدکنندگان باشد؛ بلکه باید به‌عنوان یکی از حوزه‌های تخصصی صنعت رسانه طراحی شود.
در این چارچوب، چند ظرفیت مهم قابل توجه است.
معرفی ظرفیت‌های حرفه‌ای صنعت رسانه کودک
حضور تولیدکنندگان پویانمایی، هنرمندان نمایش عروسکی، طراحان شخصیت، ناشران چندرسانه‌ای، توسعه‌دهندگان بازی‌های آموزشی، شرکت‌های فناوری کودک و استودیوهای خلاق می‌تواند زمینه تعامل حرفه‌ای و همکاری اقتصادی را فراهم کند.
برگزاری نشست‌های تخصصی و پژوهشی
موضوعاتی مانند اقتصاد رسانه کودک، حقوق کودک در فضای دیجیتال، هوش مصنوعی و رشد شناختی، مالکیت فکری شخصیت‌های ایرانی و آینده تولید محتوای کودک می‌توانند محور نشست‌های مشترک میان پژوهشگران، هنرمندان و مدیران صنعت رسانه باشند.
ایجاد فضای مشارکت کودکان و نوجوانان
نمایش آثار تولیدشده توسط نوجوانان، برگزاری کارگاه‌های فیلم‌سازی و پویانمایی، تجربه بازی‌های آموزشی و گفت‌وگو درباره سواد رسانه‌ای می‌تواند امکان مشارکت واقعی مخاطبان را فراهم کند.
البته چنین برنامه‌هایی باید متناسب با سن شرکت‌کنندگان و با رعایت اصول ایمنی، حریم خصوصی و حقوق کودک طراحی شوند.
پیوند صنعت، سرمایه‌گذاری و توسعه مالکیت فکری
حضور صاحبان آثار، سرمایه‌گذاران، پلتفرم‌ها، تولیدکنندگان محصولات فرهنگی و متخصصان حقوق مالکیت فکری می‌تواند به توسعه شخصیت‌های ایرانی و شکل‌گیری همکاری‌های تازه در صنعت رسانه کودک کمک کند.
چنین بخشی می‌تواند از یک فضای نمایشگاهی فراتر رود و به بستری برای معرفی ایده‌ها، توسعه محصولات، جذب سرمایه و شکل‌گیری همکاری‌های حرفه‌ای تبدیل شود.
سخن پایانی؛ آینده رسانه بدون کودکان ساخته نمی‌شود
مدیا اکسپو می‌تواند فرصتی ارزشمند برای توسعه صنعت رسانه ایران باشد؛ اما توسعه این صنعت تنها با نمایش تجهیزات پیشرفته، دوربین‌های حرفه‌ای، نرم‌افزارهای جدید و فناوری‌های هوش مصنوعی محقق نمی‌شود.
آینده رسانه به انسان‌هایی وابسته است که قرار است با این فناوری‌ها زندگی کنند، بیاموزند، خلق کنند و فرهنگ فردای جامعه را شکل دهند.
کودکان و نوجوانان در مرکز این آینده قرار دارند.
اگر نمایشگاه‌های تخصصی رسانه نتوانند برای این گروه جایگاهی متناسب با اهمیت فرهنگی، آموزشی و اقتصادی آنان تعریف کنند، بخشی از مهم‌ترین ظرفیت‌های صنعت رسانه کشور نادیده خواهد ماند.
مدیا اکسپو باید از خود بپرسد: آیا قرار است تنها فناوری‌های آینده را نمایش دهیم یا برای انسان‌های آینده نیز برنامه‌ای داریم؟
و پرسش نهایی این است:
در نمایشگاهی که همه از آینده رسانه سخن می‌گویند، چرا صدای صاحبان فردای رسانه به‌اندازه کافی شنیده نمی‌شود؟
مهدی صفی‌آبادی
فعال فرهنگی